Tekst: Rafał Księżyk

Trost Records

Skoro rozpoczyna się nowa edycja Innych Brzmień, pora na kolejną odsłonę cyklu, który niezmiennie towarzyszy festiwalowi i prezentuje najciekawsze światowe wytwórnie niezależne. W tym roku jego bohaterem jest oficyna Trost.

Liczące sobie 35 lat dzieje wytwórni niosą krzepiące przesłanie, przekonują, że pasja i konsekwencja są w stanie spełniać nawet najbardziej osobliwe marzenia. Bo przecież Austria jest krajem absolutnie peryferyjnym, jeśli chodzi o rock i jazz, a tymczasem to tam działa Trost, który stał się rozpoznawalną na całym świecie, znaczącą marką w nurcie jazzowej, i nie tylko, awangardy. To w Wiedniu początku lat 90. Konstantin Drobil, wówczas fan co bardziej radykalnych zespołów z lokalnej sceny punk, postanowił wydawać ich muzykę. Pierwszymi wydawnictwami Trost były kasety z wściekłym gitarowym graniem. W 1997 doszło do przełomowego dla wytwórni spotkania. Koledzy Drobila z noise’owej formacji Alboth stworzyli nowy projekt pod nazwą Sprawl z legendarnym saksofonistą Peterem Brötzmannem i zaproponowali mu wydanie ich płyty. Drobil nie tylko materiał wydał, ale też zafascynował się freejazzową ekspresją.

Nie mógł trafić lepiej, jeśli chodzi o pierwsze spotkanie z tą formułą, bo aktywny od końca lat 60. minionego wieku Brötzmann to kluczowy heros europejskiej sceny free. Podążając śladem jego dokonań, Drobil dotarł do korzeni zjawiska i przepadł. Odkrył, że to freejazzowcy stworzyli pierwszą w środkowej Europie niezależną, rebeliancką scenę muzyczną działającą na zasadzie nieformalnej międzynarodówki. W XXI wieku Trost i jej sublabele zapisują nowe rozdziały tej tradycji, przy czym muzyka improwizowana przenika się tu z noise rockiem i postrockowym, elektroakustycznym eksperymentem. „Wydaję muzykę, która robi na mnie wrażenie, gatunek nie ma znaczenia”, opowiadał Drobil w wywiadzie dla „Down Beat”. Podkreślał w nim również, że Trost pozostaje pasjonackim, niezależnym projektem, bazującym na przyjacielskich kontaktach i wzajemnym zaufaniu.

W nowym wieku działalność Drobila rozlała się na kilka ścieżek. W 2001 otworzył sklep Substance, do dziś jedno z najlepszych w Wiedniu miejsc z muzyką alternatywną. Nawiązał koncertową współpracę ze słynnym lokalnym klubem Flex i uruchamiał kolejne sublabele. Trost Jukebox dedykowany jest winylowym 7-calowym singlom, Radian Series i The Thing Series dokumentują poczynania grup widniejących w nazwach. Utworzona w 2011 winylowa wytwórnia Cien Fuegos zaczęła wydawać reedycje klejnotów z katalogu założonej przez Brötzmanna w 1969 wytwórni FMP (Free Music Production). Ta edycja wpisała Trost w krąg zainteresowań światowej społeczności muzyki improwizowanej, ich płyty trafiły do dystrybucji w całej Europie i Stanach Zjednoczonych. W puli głośnych reedycji znalazły się też koncertowe nagrania gigantów zza Oceanu – Sun Ra Arkestra.

Ale Trost skupił się przede wszystkim na dokumentowaniu nowych zjawisk z improwizatorskiej sceny. Najważniejszym partnerem wytwórni stał się Mats Gustafsson, szwedzki gigant saksofonu i węzłowa postać współczesnej freejazzowej międzynarodówki. W barwach wiedeńskiej wytwórni pojawił się kwiat artystów tej sceny, z Europy, Stanów Zjednoczonych i Japonii, m.in.: Jorge Amado, John Butcher, Marylin Crispell, Barry Guy, Keiji Haino, Sven-Ake Johannson, Joelle Leandre, Alexander von Schlippenbach, Aki Takase, Ken Vandermark, Otomo Yoshihide, Zu. Mieszczą się tam również improwizatorskie awantury gitarzystów Sonic Youth i Luca Ex czy też seria muzycznych dokonań Hermanna Nitscha, ostatniego spadkobiercy ekscesu ze szkoły wiedeńskich akcjonistów.

Ten dorobek czyni z Trost prawdziwą instytucję współczesnej awangardy. Dowodem na to będą koncerty reprezentantów wytwórni, którzy wystąpią w Lublinie. Będzie ich trzech i można w nich zobaczyć, i usłyszeć, przeszłość, teraźniejszość i przyszłość sceny.

Sun Ra Arkestra

Formacja założona w połowie lat 50. XX wieku to najdłużej nieprzerwanie działająca grupa muzyczna na świecie. Jej lider, Sun Ra, zmarł w 1993 roku, ale prowadzona przez niego wspólnota muzyczna zdecydowała się dalej kontynuować jego misję i czyni to do dziś. Aktualnie działa pod wodzą saksofonisty Marshalla Allena, który gra w zespole od 1958 roku, i choć w 2024 skończył 100 lat, nie opuszcza sceny, tyle tylko, że darował sobie wyjazdy na trasy, stąd w Lublinie go nie usłyszymy. W nowym wieku osoba Sun Ra budzi o wiele szerszy i bardziej entuzjastyczny oddźwięk, niż to się działo, gdy jeszcze żył. Uznany został bowiem za pioniera ruchu afrofuturystycznego i jedną z kluczowych postaci kultury afroamerykańskiej. Akademickie i popkulturowe zachwyty nie powinny jednak odwracać uwagi od faktu, iż Sun Ra przede wszystkim był pianistą i bandleaderem, który wykreował jedyny w swoim rodzaju orkiestrowy organizm. Arkestra od początku poruszała się w alternatywnym wobec linearnego porządku dziejów czasowym continuum. W jej muzyce przenikały się brzmienia złotych lat swingowych big bandów i echa rytuałów dawnej Afryki, rozkoszne groove’y funky, dzikie eksplozje free i elektroniczne brzmienia przeróżnych modeli keyboardów, które z pasją eksplorował Ra. Tej drapieżnej elektroniki zabrakło po jego śmierci, lecz reszta składników pozostała bez zmian. Na koncertach Arkestra celebruje radosne misterium poruszające tak ducha, jak i ciało, w myśl sentencji pochodzącej z tytułu jednego z ich najlepszych albumów: „Cosmic Tones for Mental Therapy”.

Mats Gustafsson

Szwedzki saksofonista jest w ostatnich latach najprawdopodobniej najbardziej zapracowanym, a z pewnością najbardziej wszędobylskim artystą na scenie free. Jego aktywność stanowi węzeł łączący najświetniejsze postacie wolnej improwizacji ostatnich kilkudziesięciu lat. Współpracował bowiem z weteranami niemieckimi i brytyjskimi oraz ze współczesnym kręgiem amerykańskim, często łącząc ich przedstawicieli w nowych konfiguracjach. W projektach saksofonisty daje o sobie znać muzyka free, noise rock, psychodelia i muzyka współczesna. Bywał też zapraszany do współpracy przez Sonic Youth i The Ex. Jego sztandarowe zespoły to trio The Thing oraz Fire!Orchestra, z którą w 2018 dokonał nowej interpretacji freejazzowej partytury Krzysztofa Pendereckiego, wydając album „Actions”. Aktywność Gustafssona daje o sobie znać również w rozlicznych, kameralnych kolaboracjach. Należy do nich duet, który zagra na Innych Brzmieniach, otwierający nową ścieżkę na szlaku Gustafssona. Jego partnerem będzie bowiem Kimmo Pohjonen, fiński artysta okrzyknięty przez media Jimim Hendrixem akordeonu. W rzeczy samej, Fin słynie zarówno z zawrotnej techniki, brzmieniowych innowacji modyfikujących instrument, m.in. za sprawą przetworników własnej konstrukcji, jak wreszcie ze spektakularnej scenicznej ekspresji. Akordeonistę, który swobodnie balansuje między folkiem a awangardą, zapraszali do współpracy m.in. muzycy King Crimson i Kronos Quartet, ale takie improwizatorskie spotkanie na szczycie, jak to z Gustafssonem, zdarza się w jego karierze po raz pierwszy!

DRANK

To duet, który swą debiutancką płytę „Breath in Definition” wydał w Trost wiosną ubiegłego roku, reprezentuje zatem teraźniejszość i przyszłe kierunki rozwoju sceny. Zespół tworzą muzycy z kręgu wiedeńskiej sceny eksperymentalnej, klasycznie wykształcona pianistka i kompozytorka Ingrid Schmoliner oraz improwizujący trębacz Alex Kranabetter. Artyści poddają swe instrumenty gruntownej preparacji, uzupełniają ich brzmienie nieoczywistymi rytmicznymi pętlami, a utwory budują w oparciu o drony, repetycje i podskórne hałasy. Zacierają się tu granice między kompozycją i improwizacją, dźwiękiem akustycznym i elektronicznym, aurą medytacji a drapieżną ekspresją. Barwne, gęste i tajemnicze wstęgi brzmień rozwijane przez DRANK nie służą jednak intelektualnym łamigłówkom, oferują raczej zmysłowe zanurzenie w dźwięk i pobudzające wyobraźnię niedopowiedzenia.

O autorze

Rafał Księżyk (ur. 1970) – dziennikarz i krytyk muzyczny. Od początku lat 90. współtworzył oblicze rodzącej się wówczas nowej prasy muzycznej i popkulturowej. O muzyce pisywał m.in. na łamach „Brumu”, „Machiny”, „Jazz Forum”. Od 2012 do 2018 roku był redaktorem naczelnym magazynu „Playboy”. Współautor autobiografii Tomasza Stańki „Desperado” (2010), Roberta Brylewskiego „Kryzys w Babilonie” (2012), Tymona Tymańskiego „ADHD” (2013), Kazika Staszewskiego „Idę tam gdzie idę” (2015), Marcina Świetlickiego „Nieprzysiadalność” (2017), Muńka Staszczyka „King!” (2019). Autor esejów: „23 cięcia dla Williama S. Burroughsa” (2013), „Wywracanie kultury. O dandysach, hipsterach i mutantach” (2018), „Dzika rzecz. Polska muzyka i transformacja 1989-1993” (2020), „Śnialnia. Śląski underground” (2023) oraz „Fala. Rok 1984 i polski postpunk” (2025). Prowadził audycję Nokturn w Programie 2 Polskiego Radia. Współpracuje z magazynem Dwutygodnik.com.